Uma castañas, uma castañas ukhamaraki uma castañas ukham uñt’atarakiwa, ukaxa uma tuqina wali yapuchatawa, China uksana uma taypina wali yapuchatawa. Jupanakan jan uñtʼat uñnaqapajj janiw mä ratuk uñtʼayañjamäkiti, jan ukasti manqʼan apnaqañapatakiw mä sapa munañ yanaptʼaraki.
Uñnaqapanxa, uma castañas ukanakax mä irregular triangular jan ukax cuadrilateral ukham uñtatawa, mä ch’ama cáscara ukat yaqha k’uchunakani, ukatwa sutipax uñt’ata. Mä puquta uma castaña ch’uqi ch’uqixa jilapachaxa ch’iyara ch’uxña jan ukaxa morado-ch’iyara, ch’uxña, mä juk’a lliphipi. Yaqhipa kastaxa ch’uxña ch’uxña jan ukaxa wila-ch’uxña ch’uxña ch’ankhaniwa, ukatxa jani taqpacha puquta ukjaxa juk’ampi ch’uxña saminakaniwa. Uma castañanakax kunayman jach’a jach’a tukupxi, jilapartx 3 ukat 6 cm ukch’a largo ukhamarak niya 2 ukat 4 cm ukch’a ancho ukhamawa. Jupanakajj compacto ukat chʼamani ukhamawa.
Uma castañas ukanakan ch’ama, jark’aqir cáscara ukax wali askiwa, humedad ukar jan mantañapataki ukhamarak microbiano ukanakar jan walt’ayañataki, ukhamat fruta ukan jakañapataki. Mä kuti ch’uqi ch’uñuyata, manqhana aychaxa janq’u jan ukaxa ch’iyara q’illu, wali suma ukatsti jukha suma, mä ch’uñu jankucha ch’uñu, kunaymana ukatsti kunaymana phayaña. Castañas de agua dulce ukaxa mä juk’a muxsa ukatsti mä suma q’aphini, ukatsti sawurani ukaxa juk’ampi ch’amañchi vapor jan ukaxa guisado ukxaru, ukata manq’irinakaxa wali munatawa.
Industria alimentaria uksanxa, castañas de agua ukan uñstatapax chiqapuniw qhathur katuqañapataki ukhamarak lurañ thakhinakaparux ch’amancharaki. Ch’ama ch’akhanakapax jaya pacha imañataki ukhamarak apañatakis wali askiwa, ukampirus jan uñt’at uñnaqapax ukat saminakapax manq’añanak lurañatakix lurañ amtanakaw utji. Amuyt’añataki, uma castañanakax uma castaña torta, uma castaña sopas jan ukax platonakan adorno ukham apnaqañjamawa. Ukhamaraki, uñnaqapax nayra fiesta manq’añanak lurañanx apnaqatarakiwa, ukax walja apthapiwimp suma suertempiw uñacht’ayasi.
Taqi kunat sipansa, castañas de agua, ukax mayj mayj uñnaqaniwa ukat manq’añ yänakax wali askiwa, ukax industria alimentaria uksanx wali uñt’atawa. Ukhamaraki, fresco manq’ata jan ukaxa ingrediente procesado ukhama, kunaymana aplicación potencial uñacht’ayi ukatxa juk’ampi ch’amanchaña ukhamaraki ch’amanchaña.
